Πίσω

«Ο δικός μας τρόπος ζωής είναι καλύτερος!»

Στην Ετήσια Έκθεση του 2006 του Ευρωπαϊκού Κέντρου Παρακολούθησης του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας (European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia) αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι σε ορισμένα Κράτη Μέλη της ΕΕ έχει παρατηρηθεί αύξηση της ρατσιστικής βίας και μη ανοχής καθώς επίσης και μη ισότιμη μεταχείριση στους τομείς εργασίας, μόρφωσης και στέγασης.

Συγκεκριμένα, η πλειοψηφία των χωρών της ΕΕ - με βάση επίσημα στατιστικά στοιχεία - αναφέρει μία αύξηση σε περιστατικά ρατσιστικής βίας κατά τη διάρκεια των τελευταίων 5 ετών (2000-2005). Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία αλλά και πληροφορίες από ΜΚΟ, οι αιτούντες άσυλο, πρόσφυγες και μετανάστες υπήρξαν θύματα ρατσιστικής βίας και αρκετές φορές θύματα κακομεταχείρισης από κρατικούς λειτουργούς. Οι Ρόμα  αναφέρεται ως μία ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα εναντίον της οποίας  έχουν καταγραφεί πολλά περιστατικά βίας που ασκείται και από αστυνομικούς. ΜΚΟ έχουν επίσης καταγράψει έναν αυξανόμενο αριθμό σωματικών και λεκτικών επιθέσεων εναντίον Μουσουλμάνων, ενώ Εβραίοι εξακολουθούν να βιώνουν περιστατικά αντισημιτισμού.

«Ανώτερος και κατώτερος»

Ο ρατσισμός βασίζεται στην προκατάληψη ότι οι διαφορές στον ανθρώπινο χαρακτήρα ή στις ικανότητες οφείλονται στη φυλή. Πρόκειται για μία κοινωνική ή ακόμα και πολιτική πρακτική διακρίσεων, που βασίζεται στο δόγμα της ανωτερότητας μιας φυλής, εθνικής ή κοινωνικής ομάδας και στην καλλιεργημένη αντίληψη των μελών της ότι οφείλουν να περιφρουρήσουν την αμιγή σύσταση, την καθαρότητα της ομάδας τους, καθώς και τον κυριαρχικό τους ρόλο έναντι των υπολοίπων φυλετικών, εθνικών, κοινωνικών και άλλων ομάδων (Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Γ. Μπαμπινιώτης). Επομένως, οι ρατσιστές πιστεύουν ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαχωριστούν σε «ανώτερους» και «κατώτερους» αναλόγως της φυλής στην οποία ανήκουν.

Το αίσθημα του αποκλεισμού

Ο «θεσμικός ρατσισμός» είναι οι διάφορες μορφές διακρίσεων λόγω φυλής που μπορεί να κάνουν κυβερνήσεις, εταιρείες ή άλλοι μεγάλοι οργανισμοί που ασκούν επιρροή στη ζωή μας. Επομένως, ο θεσμικός ρατσισμός είναι οι διακρίσεις που γίνονται εις βάρος μη-προνομιούχων ομάδων του πληθυσμού (π.χ. εθνικές μειονότητες και ομάδες μεταναστών) και μπορεί να εντοπιστεί σε διάφορους τομείς της κοινωνικής και πολιτικής ζωής - όπως στον τομέα της στέγασης, εργασίας, εκπαίδευσης καθώς επίσης και στον τομέα των πολιτικών δικαιωμάτων όπου η μεταχείριση δεν είναι ίση για όλους.

Μόνο αν κάποιος άνθρωπος γίνει θύμα θεσμικού ρατσισμού μπορεί να αντιληφθεί τι ακριβώς σημαίνει αυτό το φαινόμενο. Πρόκειται για ένα αίσθημα αποκλεισμού και για να μπορέσει κανείς να το νιώσει μπορεί να αναλογιστεί τις δικές του εμπειρίες/βιώματα σε μία ξένη χώρα, όπου μπορεί να έχει νιώσει ότι δεν ήταν ευπρόσδεκτος.

Τι είναι ο καθημερινός ρατσισμός;

Καθημερινός ρατσισμός χαρακτηρίζει καθημερινές καταστάσεις - στην οικογένεια, στην δουλειά, σε εκδηλώσεις - όπου άνθρωποι συμπεριφέρονται ως να είναι ανώτεροι από άλλους λόγω της πολιτιστικής ή εθνικής τους καταγωγής.

«Εμείς μπορούμε καλύτερα και γνωρίζουμε περισσότερα»

Ο πατριωτισμός, το να αγαπά κανείς την πατρίδα του είναι ένα απόλυτα φυσιολογικό και θετικό συναίσθημα, διότι δημιουργεί συναισθήματα αλληλεγγύης, ιδιαίτερα στις δύσκολες ώρες που μπορεί να περνά μία χώρα. Ωστόσο η υπερβολική περηφάνια για την πατρίδα, για το έθνος μπορεί να οδηγήσει μία κοινωνία στον εθνικισμό.

Εθνικισμός ή σωβινισμός είναι η υπερβολική και αποκλειστική προσήλωση προς την ιδέα του έθνους και των εθνικών ιδεωδών, με κύριο χαρακτηριστικό τη διάκριση των εθνών σε ανώτερα και κατώτερα και τη διάθεση επιβολής των πρώτων στα δεύτερα (Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Γ. Μπαμπινιώτη). Με άλλα λόγια η υπερβολική περηφάνια για το έθνος χαρακτηρίζεται από την έμφαση στο «εμείς» σε αντίθεση με τους «άλλους»: «Εμείς είμαστε καλύτεροι από τους άλλους!» «Ο δικός μας τρόπος ζωής είναι καλύτερος»

Όταν μία κοινωνία περάσει από τον πατριωτισμό στον εθνικισμό αυτό μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις ομάδες μεταναστών και προσφύγων που ζουν σε τέτοιες κοινωνίες. Σε πολλές χώρες όπου ζουν μετανάστες, η κοινωνία τούς θεωρεί απειλή - απειλή κατά της δημογραφικής σύνθεσης της χώρας, απειλή στον τομέα εργασίας κλπ. Αυτή η στάση οδηγεί πολλές φορές σε διακρίσεις ή ακόμα και βία εναντίον της ομάδας αυτής.

Τι είναι προκατάληψη;

Η προκατάληψη εναντίον ατόμων συγκεκριμένης ομάδας είναι η αρνητική προδιάθεση εναντίον τους που βασίζεται σε αυθαίρετες γενικεύσεις και στερεότυπες πεποιθήσεις και εικόνες επειδή ανήκουν στη συγκεκριμένη ομάδα (φυλετική, εθνική ή θρησκευτική ομάδα). Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν προκαταλήψεις οι οποίες αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνες όταν εκφράζονται και καλλιεργούνται από ανθρώπους που κατέχουν εξουσία και είναι σε θέση να ασκήσουν επιρροή στην κοινή γνώμη. Πολιτικά κόμματα που τάσσονται φανερά εναντίον των μεταναστών αποδίδουν στους ξένους την ευθύνη  για μία σειρά κοινωνικών προβλημάτων (π.χ. την ανεργία, την αύξηση της εγκληματικότητας), χωρίς να τεκμηριώνουν με ακριβή στοιχεία τον πολιτικό τους λόγο. Σε κάθε κοινωνία πρέπει εμείς οι κοινωνοί να είμαστε προσεκτικοί, να εντοπίζουμε και να πολεμούμε τις προκαταλήψεις.

«Τι θλιβερή εποχή, όπου είναι πιο εύκολο να διαλύσεις έναν πυρήνα παρά μία προκατάληψη.» Albert Einstein

Ποιος είναι "ξένος";

Ξένος είναι αυτός που κατάγεται ή προέρχεται από χώρα διαφορετική από τη δική μας, που προέρχεται από άλλο τόπο, από άλλο έθνος από άλλη θρησκεία.

Η χρήση του όρου έχει συχνά αρνητική σημασία αφού ομάδες "ξένων" σε πολλές χώρες αντιμετωπίζουν ξενοφοβία, διακρίσεις ή ακόμα και επιθέσεις.

Τι είναι η ξενοφοβία;

Ο όρος ξενοφοβία χρησιμοποιείται για την περιγραφή αρνητικών στάσεων εναντίον των μεταναστών. Πρόκειται για το αίσθημα φόβου ή και αντιπάθειας και αποστροφής προς τους ξένους. Δηλώσεις όπως οι "ξένοι βλάπτουν τον ίδιο τον πολιτισμό μας", ο οποίος συνήθως θεωρείται ανώτερος, είναι παράδειγμα ξενοφοβίας. Μικτοί γάμοι ή σχέσεις μεταξύ μελών διαφορετικών πολιτισμών δεν γίνονται αποδεκτοί λόγω ξενοφοβίας. Άνθρωποι με ξενοφοβικές αντιλήψεις αποδίδουν στους ξένους την ύπαρξη πολλών κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων και φαινομένων και θεωρούν ότι η επίλυση των προβλημάτων αυτών μπορεί να επιτευχθεί είτε με την απομάκρυνσή τους είτε με την αφομοίωσή τους (δηλαδή την απορρόφησή τους από την κυρίαρχη - όσον αφορά εθνικά και πολιτιστικά στοιχεία - κοινωνία με αποτέλεσμα να χάνουν τη δική τους ταυτότητα)

Αμοιβαίος σεβασμός - βασικό στοιχείο εξάλειψης του ρατσισμού

Για να παρεμποδιστεί η εξάπλωση του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας θα πρέπει να καλλιεργηθεί ένας αμοιβαίος σεβασμός μεταξύ ανθρώπων με διαφορετικά χαρακτηριστικά που ζουν σε μια κοινωνία.

Τι είναι οι διακρίσεις;

Οι διακρίσεις είναι η ευνοϊκή μεταχείριση κάποιων εις βάρος άλλων ανθρώπων ή κοινωνικών ομάδων. Οι διακρίσεις μπορεί να γίνονται λόγω του χρώματος του δέρματος, λόγω της φυλής, της εθνικής καταγωγής, λόγω φύλου, λόγω κοινωνικής ομάδας κλπ. Επομένως, οι διακρίσεις μπορεί να γίνονται μεταξύ ανδρών και γυναικών, ημεδαπών και αλλοδαπών, εναντίον μελών θρησκευτικών ή εθνικών μειονοτήτων, εναντίον ομοφυλοφίλων κλπ.

Σύμβαση εναντίον του ρατσισμού του ΟΗΕ

Μία από τις πιο σημαντικές διεθνείς συμβάσεις του ΟΗΕ για την καταπολέμηση των φυλετικών διακρίσεων είναι η Σύμβαση για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων (1965). Η Σύμβαση δημιουργεί την ευθύνη στα Κράτη που υπογράφουν τη Σύμβαση να καταδικάζουν τις φυλετικές διακρίσεις και να προβαίνουν σε όλες τις πολιτικές ενέργειες προκειμένου να εξαλείψουν κάθε μορφή φυλετικών διακρίσεων. Κάθε δύο χρόνια τα Κράτη που έχουν δεσμευθεί να εφαρμόζουν τη Σύμβαση πρέπει να υποβάλλουν γραπτή έκθεση αναφορικά με τις δραστηριότητες τους για την υλοποίηση των διατάξεων της Σύμβασης στην Επιτροπή για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων.

Με την ευκαιρία της διεθνούς ημέρας για εξάλειψη της ξενοφοβίας, ο πρώην ΓΓ του ΟΗΕ, Kofi Annan, ανέφερε στις 21 του Μάρτη του 2004 ότι είναι πιο σημαντικό σήμερα από ποτέ να ενισχυθεί η ικανότητα της διεθνούς κοινότητας να εντοπίζει έγκαιρα και να παρεμποδίζει πολιτικές εθνοκάθαρσης και γενοκτονίας. Υπογράμμισε επίσης την ανάγκη όπως οι υπεύθυνοι για τέτοια εγκλήματα να προσάγονται ενώπιον της διεθνούς δικαιοσύνης.

Ο Kofi Annan κάλεσε επίσης τις κυβερνήσεις να ενθαρρύνουν την ανοχή, τον αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ των διαφόρων πολιτισμών και τον διαπολιτισμικό διάλογο με συγκεκριμένα πολιτικά μέτρα.

Ορισμένες διεθνείς συμβάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα:

Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, 1948

Διεθνές Σύμφωνο Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων, 1966

Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά Δικαιώματα, 1966

Σύμβαση για την Εξάλειψη Κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων, 1965

Σύμβαση για το Καθεστώς των Προσφύγων (Σύμβαση της Γενεύης), 1951

Σύμβαση κατά των Βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας, 1984 

Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Παιδιού, 1989

Σύμβαση για την Εξάλειψη κάθε Μορφής Διακρίσεων σε Βάρος των Γυναικών, 1979

Ορισμένες περιφερειακές συμβάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων:

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, 1950

Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Καταστατικός Χάρτης, 1961, αναθεωρημένο 1996

Αμερικάνικη Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, 1969

Αφρικανικός Καταστατικός Χάρτης των Δικαιωμάτων των Ανθρώπων και Λαών, 1981

Σύμφωνο-πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Προστασία Εθνικών Μειονοτήτων, 1995

Ευρωπαϊκός Κοινωνικός Καταστατικός Χάρτης των Περιφερειακών ή Μειονοτικών Γλωσσών του Συμβουλίου της Ευρώπης, 1992

Παιδιά σε γιορτή για την Παγκόσμια Μέρα των Προσφύγων στο Όσλο, 2003. © UNHCR/G.Jusnes